Podemos atopar dende mámoas, petróglifos e un sarcófago antropoide enclavado nunha rocha no lugar de Vilán, onde tamén se conservan os restos do castelo-fortaleza de Alemparte, ata xacementos castrexos como o do Monte da Cidade en Calvos, o de Castrove en Laxe ou o do Monte Castelo en Calvos.

Os petróglifos de Cerdeiras, ao Norte da parroquia de Ventín, representan diversos gravados rupestres da Idade de Bronce. A mámoa de Borraxeiros, que se sitúa no límite das parroquias de laxe e San Bernabé da Graña do concello de O Covelo, é un túmulo megalítico de período Neolítico.

Os restos da fortaleza de Alemparte teñen detrás un importante contido histórico. Xa no século XV a torre da fortaleza foi asolada polos irmandiños (1467) durante a segunda revolta. Esta mesma torre, quince anos máis tarde, foi cercada polo bispo de Tui e os seus cabaleiros sen que finalmente puidese ser tomada. O único que conseguiu apoderarse dela foi D. Pedro de Soutomaior. No 1893 os restos que quedaban da fortaleza foron desfeitos definitivamente.

Destaca a conservación que presenta a chamada “Cidadela” do Monte da Cidade. Nela podemos atopar erguidos os restos das pequenas edificacións, feitas en granito. A maioría delas conservan erguida parte da súa estrutura externa, consistente nunha parede de pedra de granito, podendo adiviñarse algúns elementos como as portas de entrada ou detalles do interior das vivendas. As edificacións atópanse, en liñas xerais, agrupadas nun único núcleo agás no comezo da Cidadela onde as primeiras casas aparecen diseminadas respecto ás do resto. Bordeando a Cidadela atopamos un camiño cuberto con pedras de formas irregulares e que unha vez deixadas atrás as vivendas nos conduce cara un acueduto do último terzo do século XVIII e que se atopa en perfecto estado de conservación a pesares de atoparse colonizado polos restos da vexetación autóctona. A edificación está realizada en pedra e na súa parte central presenta un arco de tipo oxival, a través do que cruza o sendeiro, que ben puido servir antigamente como entrada á cidade.

Patrimonio arquitectónico
Cando nos referimos ao patrimonio debemos facer unha distinción segundo o tipo e ben que nos atopamos. Así dentro dun concello podemos atopar bens de patrimonio relixioso (capelas, igrexas, mosteiros, catedrais e santuarios), de patrimonio civil (casas grandes, pazos, faros, murallas, castelos, torres, pontes...), e de patrimonio popular (cruceiros, dolmens, pallozas, petos, xacementos, fontes, etc.).

Muiño da Praia

No que se refire ao concello e Fornelos de Montes, as características físicas do concello foron un factor determinante na creación de patrimonio arquitectónico de tipo popular. A abundancia de cursos de auga favoreceu a creación de muíños de auga por todo o territorio. Destaca sobre todas a parroquia de Fornelos de Montes, onde se localizan ata nove destas edificacións, seguida da de Traspielas con seis. As parroquias de Laxe e Ventín son as que presentan un menor número de muíños con dous e un respectivamente. Así mesmo, co fin de salvar o paso dos ríos existentes, destaca tamén a presenza de pontes de pedra, de entre as que destacan a ponte de Laxe e a de Berducido, aínda que podemos atopar outras como a Ponte Grande, a de Portorrío ou a do Barbado. Sen embargo, o abandonos das mesmas e o paso do tempo fai que o seu estado de conservación non sexa o desexado. Outro dato que indica a importancia dos cursos fluviais na presenza de patrimonio arquitectónico é a existencia de máis de 30 fontes de auga e 15 lavadoiros repartidos por todo o concello.

No referido ás edificacións, destaca a existencia na parroquia de Fornelos de Montes de dúas casas grandes como son a de Marrán, en Vilán, e a dos Alemparte. O estado da primeira é aceptable, presentando unha planta con forma de L, destacando a balconada corrida no interior e unha notable cheminea. Pola contra, a casa dos Alemparte, que data do século XV, presenta un estado bastante malo de conservación, destacando no seu conxunto a gran balconada sobre pilastras rústicas orientada cara a solaina, que é o que se atopa mellor conservado de toda a edificación, así como a robusta escaleira e un arco nunha porta con forma semicircular e que contén un escudo de armas.

Pero se algún tipo de patrimonio ten presenza e importancia dentro do termo municipal é o relixioso. En todo Fornelos atopamos sete igrexas, unha en cada parroquia, así como tres capelas, a de San Caetano en Estacas, a de San Amaro en Traspielas e a de Santa Cruz en Fornelos de Montes. Todas estes edificios relixiosos están en uso e presentan un bo estado de conservación á par que presentan unhas características singulares. De entre todos eles destaca a igrexa parroquial de San Lourenzo de Fornelos que data do século XVI.

En conxunto, a parroquia de Fornelos de Montes é na que se acumula un maior número de patrimonio arquitectónico, froito do seu maior poboamento ao longo do tempo e que levou a unha maior construción de edificacións. Destaca a presenza de muíños de auga ao longo dos ríos Oitaven e Parada así como dúas casas grandes. Séguena en importancia as parroquias de Traspielas, na que se poden atopar ademais dos muíños, a igrexa parroquial e dúas capelas, e a de Laxe, na que se atopan de forma concentrada toda unha variedade de construcións de entre as que destacan as pontes de Laxe e do Couso, ademais da igrexa parroquial.

Segundo o tipo de patrimonio, destaca a masiva presenza de inmóbeis vinculados á presenza de cursos fluviais, como son os muíños de auga, as fontes e os lavadoiros. Ségueno os edificios relixiosos, mentres que o resto do patrimonio civil, como son as casas grandes ou as pontes de pedra, teñen unha presenza mínima.

Patrimonio etnográfico
O patrimonio etnográfico comprende un conxunto de elementos, materiais e inmateriais, produto da actividade humana desenvolvida ao longo do tempo dentro do concello de Fornelos de Montes.

A paisaxe do concello é semellante a de calquera espazo típico do rural de Galicia. A influencia relixiosa neste concello tamén deixou outros elementos patrimoniais como son as numerosas cruces de pedra e os petos de ánimas, que son frecuentes atopar na metade Leste do concello. As cruces de pedra, que se localizan nos cruces de camiños ou en lugares onde se produciu unha morte accidentada de algunha persoa. De entre todas, a máis destacada é o cruceiro de San Xosé de Laxe.

Os petos de ánimas tamén se soen atopar en camiños e encrucilladas, e son unha das manifestacións materiais do culto aos mortos, da devoción polas ánimas. En Fornelos podemos atopar un total de 5 petos de ánimas, dous en Ventín e un en Fornelos, Estacas e Laxe.

Na parroquia de Calvos atópase un forno panadeiro tradicional, que co paso do tempo e a conseguinte modernización da sociedade foi quedando en desuso. Asemade, tamén se pode atopar no concello outra serie de edificacións que completan o tipo de patrimonio existente como son pombais, alpendres, hórreos ou adegas.

Outro tipo de patrimonio etnográfico que se recolle neste territorio son construcións vinculadas ao uso do monte. De entre elas destacas os chouzos e parideiras que se atopan no NL. do concello, ao pe da serra do Suido, así como os foxos de lobos. O chouzo é unha construción menor feita en pedra que daba cobizo aos pastores da serra ao longo do ano. As parideiras eran construcións en pedra facendo en forma de cercado e que servían para gardar o gando. Soen estar vinculadas aos chouzos. Os foxos de lobos son recintos moi elementais e primitivos destinados á cazo do lobo. Todas elas se atopan localizadas na parroquia de Laxe, nas súas partes máis elevadas que coinciden coas estribacións da serra do Suido.

Entre os aspectos etnográficos non materiais débense destacar as festas e romarías que se celebran nas distintas parroquias, así como as peculiaridades culinarias. Non se realiza ningunha feira dentro do concello, tendo que acudir os veciños ás que se celebran en Ponte Caldelas, os días 5 e 20 de cada mes, e en Moscoso (Pazos de Borbén) os días 13 e 18 de cada mes.
 

ARRIBA SEGUINTE